Szkodniki zbóż — dlaczego stanowią tak duże zagrożenie?
Marcin Kaczmarek
Presja ze strony szkodników zbóż jest bardzo zróżnicowana i w największym stopniu zależy od przebiegu pogody. W porównaniu z rzepakiem ozimym w zbożach straty powodowane przez szkodniki są niższe.
Nie można jednak w technologii prowadzenia zbóż ozimych i jarych pominąć zabiegów insektycydowych. W zbożach zdecydowanie najczęściej wykonywany jest zabieg zwalczający skrzypionkę zbożową, ale oprócz niej występuje kilka gatunków, które mogą znacznie obniżyć ilość i jakość plonu.
Glebowe szkodniki zbóż
Najtrudniejsze w zwalczaniu przy pomocy środków owadobójczych są szkodniki glebowe, ponieważ zarejestrowane środki ochrony roślin mają niezadowalającą skuteczność działania. W wielu gatunkach zbóż brak jest dostępnych rozwiązań, dlatego dużą rolę w ograniczaniu presji szkodników glebowych pełnią zabiegi agrotechniczne — uprawa roli.
Ważnym czynnikiem zmniejszającym presję szkodników glebowych jest odpowiednio ułożone zmianowanie. Szkodniki glebowe są największym zagrożeniem dla roślin w niskich fazach rozwojowych, w których ich żerowanie może prowadzić do zamierania i strat w obsadzie.
Do grupy szkodników glebowych upraw polowych, w tym także zbóż ozimych i jarych, można zaliczyć:
- pędraki
- drutowce
- rolnice
- lenie
- larwy łokasia garbatka
Znaczenie gospodarcze, czyli straty powodowane przez szkodniki glebowe na ogół nie są duże, ale lokalnie mogą być znaczne. W związku z tym należy obserwować pola pod kątem ich wystąpienia, zwłaszcza tzw. nowe dzierżawy, czy też pola po uprawach wieloletnich.
Szkodnik glebowy - drutowiec | archiwum prywatne Szkodnik glebowy - rolnica | archiwum prywatne
Szkodnik glebowy - larwa lenia marcowego | archiwum prywatne Szkodnik glebowy - larwa łokasia garbatka | archiwum prywatne
Zagrożenie ze strony szkodników zbóż w okresie wschodów
Oprócz wymienionych szkodników glebowych - młode rośliny zbóż - narażone są na żerowanie śmietki kiełkówki oraz śmietki ozimówki, a także niezmiarki paskowanej. Obecnie szkody powodowane przez dwa wcześniej wymienione gatunki nie mają większego znacznie gospodarczego. Natomiast dużo większym zagrożeniem dla upraw, zwłaszcza prowadzonych w uproszczonym systemie uprawy roli, są ślimaki nagie oraz gryzonie.
Ich występowanie gradacyjne (duża presja) powoduje znaczne straty w obsadzie roślin. Do zwalczania ślimaków nagich można wykorzystać moluskocydy zawierające metaldehyd lub fosforan III żelaza.
Ploniarka zbożówka — brak możliwości zwalczania
Zgodnie ze stanem z dnia 16.06.2026 roku nie ma żadnego zarejestrowanego insektycydu, który można zgodnie z prawem zastosować do zwalczania ploniarki zbożówki. Szkodnik ten jest stosunkowo dużym zagrożeniem dla upraw zbóż, ponieważ ma aż 3 pokolenia w roku.
Największe straty w uprawie zbóż jarych powoduje pierwsze pokolenie, a w oziminach trzecie. Objawy żerowania w obu formach są bardzo podobne — larwy uszkadzają siewki i prowadzą do ich zamierania.
Zwalczanie skrzypionki prawie pewne
W zależności do przebiegu pogody presja ze strony skrzypionek (skrzypionka zbożowa i skrzypionka błękitek) jest bardzo zróżnicowana. Pierwsze chrząszcze, które nie są zagrożeniem dla upraw, mogą pojawić się na plantacji zbóż nawet w fazie 2. kolanka (BBCH 32). Natomiast największa presja przypada zwykle na fazę liścia flagowego (BBCH 37-47) i najczęściej w tym okresie wykonywany jest zabieg owadobójczy. Szkodnik ten występuje we wszystkich gatunkach zbóż i powinien być w nich zwalczany ze względu na duży stopień uszkodzeń liścia podflagowego i flagowego.
Do eliminacji larw szkodnika można zastosować środki owadobójcze z grupy pyretroidów (np. TopGun 050 CS) lub acetamipryd. Aplikacja insektycydów zawierających acetamipryd do ochrony roślin przed skrzypionką jest uzasadniona przy wysokiej temperaturze powietrza zarówno w dzień, jak i w nocy.
Na liściach zbóż oprócz skrzypionki mogą żerować także miniarki. Ze względu na niską presję tego gatunku nie wykonuje się na nie celowych zabiegów owadobójczych, a zwalcza się je razem ze skrzypionką lub w momencie zaobserwowania zwiększonego nasilenia.
Szkodnik zbóż - larwa skrzypionki zbożowej | archiwum prywatne
Jakie szkodniki zbóż żerują na kłosie?
W fazie generatywnej związanej z budową plonu ziarna również występuje zagrożenie ze strony kilku gatunków szkodników, które mogą zmniejszać ilość i obniżać jakość plonu. Najważniejsze to mszyce i pryszczarki, a także wciornastki.
Na kłosach może żerować także chrząszcz łokasia garbatka, nakłaniec kłosiec, źdźbielarz pszeniczny (larwy), żółwinek zbożowy, lednica zbożowa oraz zwójki.
Szkodniki zbóż wektorami wirusów
Duże znaczenie gospodarcze mają choroby wirusowe zbóż, które przenoszone są przez wektory: mszyce oraz skoczki. Co powoduje, że ich szkodliwość pośrednia jest zdecydowanie większa, niż ta bezpośrednia związana z żerowaniem. Żółta karłowatość jęczmienia powodowana jest przez dwa szczepy wirusa: wirusa BYDV-PAV przenoszonego przez mszycę czeremchowo-zbożową oraz BYDV-MAV - przenoszonego przez mszycę zbożową.
Wspomniane wcześniej skoczki również mogą przenosić choroby wirusowe, czego doskonałym przykładem jest zgłobik prążkowany przenoszący wirus WDV powodujący karłowatość pszenicy.
Lista gatunków szkodników żerujących na zbożach jest dość długa, ale tylko kilka powoduje znaczne straty w plonie ziarna. Dlatego też ochrona owadobójcza zbóż ozimych i jarych nie jest tak intensywna, jak np. rzepaku ozimego. Najważniejsze okresy ochrony to jesienne zabiegi skierowane na mszyce i skoczki (wektory wirusów) oraz ochrona liścia flagowego przed skrzypionką.
Marcin Kaczmarek
Dział Doradztwa i Rozwoju
