Skład gleby i jej właściwości - struktura, uziarnienie i pojemność wodna

• Część mineralna: tworzą ją cząstki mineralne o różnej wielkości, przede wszystkim piasek, pył i ił. Ich proporcje wpływają na zwięzłość gleby, przepuszczalność, zdolność zatrzymywania wody oraz składników pokarmowych.
• Materia organiczna: obejmuje resztki roślinne i zwierzęce na różnych etapach rozkładu, organizmy żywe oraz próchnicę w glebie. Jest ważnym elementem kształtowania struktury gleby, jej właściwości sorpcyjnych i aktywności biologicznej.
• Woda glebowa: wypełnia część przestrzeni między cząstkami gleby. Umożliwia rozpuszczanie i transport składników pokarmowych do korzeni. Jej dostępność zależy zarówno od ilości opadów, jak i właściwości gleby.
• Powietrze glebowe: znajduje się w porach niewypełnionych wodą. Dostarcza tlenu potrzebnego do oddychania korzeni i funkcjonowania wielu organizmów glebowych.

Istotną rolę odgrywają również organizmy glebowe, m.in. bakterie, grzyby i dżdżownice. Uczestniczą w rozkładzie resztek organicznych, przemianach składników pokarmowych i tworzeniu agregatów glebowych.

Proporcje poszczególnych elementów nie są stałe. Zależą m.in. od uziarnienia, zawartości materii organicznej, zagęszczenia i aktualnego uwilgotnienia. Po intensywnych opadach większą część porów zajmuje woda, ograniczając przestrzeń dostępną dla powietrza. W okresach suszy sytuacja jest odwrotna.

Dlatego o żyzności gleby decyduje nie tylko jej skład, ale także relacje między poszczególnymi elementami.

Struktura gleby i jej skład granulometryczny to dwa różne pojęcia, choć oba wpływają na właściwości stanowiska. Uziarnienie określa, z jakich cząstek mineralnych składa się gleba, natomiast struktura gleby opisuje sposób, w jaki cząstki te łączą się w większe zespoły, nazywane agregatami glebowymi.

Agregaty mogą mieć różną wielkość, kształt i trwałość. W zależności od sposobu ich ułożenia wyróżnia się m.in. strukturę gruzełkowatą, bryłową czy płytkową. Różnica ma duże znaczenie praktyczne. Składu granulometrycznego gleby nie można w istotny sposób zmienić standardowymi zabiegami agrotechnicznymi. Jest on związany przede wszystkim z materiałem, z którego powstała gleba.

Inaczej jest ze strukturą. Można ją stopniowo poprawiać, ale również pogarszać poprzez niewłaściwą uprawę, nadmierne ugniatanie czy ograniczanie dopływu materii organicznej. Dwie gleby o podobnym uziarnieniu mogą więc znacząco różnić się przepuszczalnością, napowietrzeniem i warunkami rozwoju systemu korzeniowego.

Struktura gruzełkowata gleby – dlaczego jest pożądana?

Co wpływa na powstawanie i trwałość struktury gleby? Struktura gruzełkowata gleby jest szczególnie korzystna z punktu widzenia produkcji roślinnej. Tworzą ją stosunkowo niewielkie, stabilne agregaty, w których cząstki mineralne są połączone m.in. za pomocą substancji organicznych.

Dobrze ukształtowana struktura gruzełkowata umożliwia powstawanie porów o zróżnicowanej wielkości. Większe pory ułatwiają wnikanie i przemieszczanie się wody oraz wymianę gazową. Mniejsze zatrzymują wodę, której część pozostaje dostępna dla roślin. Dzięki temu gleba może jednocześnie magazynować wilgoć i zapewniać odpowiednie napowietrzenie strefy korzeniowej.

Korzyści ze stabilnej struktury gruzełkowatej obejmują:

• lepsze warunki do rozwoju i penetracji gleby przez korzenie
• sprawniejsze wsiąkanie wody opadowej
• ograniczenie ryzyka zaskorupiania powierzchni
• mniejszą podatność agregatów na rozmywanie i erozję
• korzystniejsze warunki dla aktywności mikroorganizmów
• większą odporność struktury na niekorzystne oddziaływania mechaniczne

Struktura gruzełkowata nie eliminuje całkowicie ryzyka zagęszczenia czy niedoboru wody. Pozwala jednak ograniczać skutki niekorzystnych warunków i lepiej wykorzystywać potencjał danego stanowiska.

Właściwości fizyczne gleby

Pojemność wodna oznacza zdolność zatrzymywania wody, przepuszczalność - jej przewodzenia, a porowatość i przewiewność warunkują wymianę gazową. Temperatura wpływa na kiełkowanie, a nadmierne zagęszczenie ogranicza wzrost korzeni. Kluczowa jest równowaga wodno-powietrzna.

Właściwości chemiczne gleby

Skład chemiczny gleby, pH, pojemność sorpcyjna, zasobność, zasolenie i materia organiczna wpływają na dostępność składników. Sorpcja umożliwia zatrzymywanie i wymianę jonów, a zasolenie może utrudniać pobieranie wody. Niewłaściwe pH ogranicza wykorzystanie składników. Więcej dowiesz się z artykułu o pH gleby - jak odczyn wpływa na plonowanie i nawożenie?

Właściwości biologiczne gleby

Bakterie i grzyby rozkładają resztki i uczestniczą w obiegu składników. Dżdżownice i inne organizmy mieszają glebę, tworząc kanały dla wody i powietrza. Ich aktywność zależy od wilgotności, temperatury, pH i materii organicznej.