Jaki płodozmian? Przykłady i zasady konstruowania zmianowania
Marcin Kaczmarek
Płodozmian jest to plan upraw na kilka lat do przodu, który może obejmować jedno lub więcej pól. Podczas jego układania należy wziąć pod uwagę wiele czynników.
Dla wielu gospodarstw najważniejszym kryterium jest efekt ekonomiczny prowadzonej uprawy, ale nie można też pominąć wpływu gatunku na stanowisko i żyzność gleby oraz wymagań tej rośliny. Dobrze dobrane następstwo roślin umożliwia zwiększenie żyzności gleby, co przekłada się na stabilne plonowanie i obniżenie presji agrofagów.
Jakie jest zadanie prawidłowego płodozmianu?
Zmianowanie może dotyczyć następstwa roślin na konkretnym polu lub na kilku polach, a nawet całego gospodarstwa. Zakres płodozmianu zależy od indywidualnych uwarunkowań, ale powinien mieć wspólny cel:
- zwiększenie żyzności i produktywności stanowiska
- ograniczenie presji szkodników, chorób i chwastów w kolejnych uprawach
- maksymalne wykorzystanie możliwości siewu roślin uprawnych z uwzględnieniem międzyplonów i terminów agrotechnicznych
- uzyskanie jak najwyższego efektu ekonomicznego
W celu realizacji zadań płodozmianu niezbędne jest wprowadzenie kilku gatunków roślin uprawnych, które oddziałują w różny sposób na stanowisko. Wybierając gatunki roślin, które będą uprawiane po sobie na danym polu w kolejnym roku, należy wziąć pod uwagę oprócz czynnika ekonomicznego także:
- termin siewu i zbioru
- możliwość sprzedaży płodów rolnych
- rozkład prac w gospodarstwie
- wymagania pokarmowe i nawozowe
- wymagania wodne
- wpływ roślin na zawartość materii organicznej w glebie
- zdrowotność roślin i możliwość kompensacji chorób
- możliwość regulacji zachwaszczenia
- wpływ następczy środków ochrony roślin, zwłaszcza herbicydów
- odstęp pomiędzy uprawą tego samego gatunku na danym polu
Podział płodozmianów można przeprowadzić w zależności od wielu zmiennych
Jednym z kryteriów jest intensywność uprawy i w związku z nią można wyróżnić zmianowanie intensywne oraz ekstensywne. Jednak częściej używany podział obejmuje udział w strukturze zasiewów poszczególnych gatunków roślin lub ich grup.
Najczęściej występujące rodzaje płodozmianów:
- Płodozmiany zbożowe
- udział zbóż w zmianowaniu przekracza 50% i bardzo często uprawa zbóż na jednym polu prowadzona jest przez okres 2-3 lat. W przypadku tego typu płodozmianu można spodziewać się zwiększonej presji ze strony chorób podstawy źdźbła.
- Płodozmiany okopowe
- udział roślin okopowych (np. buraki cukrowe, ziemniak) przekracza 25%. Ważna jest rotacja gatunkami tej grupy roślin uprawnych, ponieważ zbyt częsta uprawa może prowadzić do chorób płodozmianowych: wyburaczenia i wyziemniaczenia.
- Płodozmiany przemysłowe
- dominują w nich rośliny z przeznaczeniem przemysłowym, których udział w strukturze zasiewów wynosi ponad 25%. Obecnie największy areał zajmują dwa gatunki roślin: rzepak ozimy i słonecznik.
- Płodozmiany mieszane
- przynajmniej dwie z opisanych wcześniej grup roślin stanowią przynajmniej 25% powierzchni zasiewów.
- Płodozmiany paszowe
- udział roślin pastewnych przekracza 50%, najczęściej w zmianowaniu uwzględniona jest uprawa wieloletnia z przeznaczeniem na paszę.
- Płodozmian w praktyce
- najważniejsze zależności między gatunkami
O rodzaju płodozmianu decyduje struktura zasiewów, jednak planowanie warto prowadzić na poziomie konkretnych gatunków i terminów ich zbioru. Ważne są nie tylko wymagania roślin oraz ryzyko chorób, lecz także możliwość terminowego siewu rośliny następczej.
| Gatunek lub grupa roślin | Znaczenie w płodozmianie | Wniosek dla gospodarstwa |
|---|---|---|
| Zboża ozime | Termin zbioru i wczesność odmiany wpływają na wybór rośliny następczej. Po odmianach bardzo wczesnych można planować rzepak, a po późniejszych - międzyplon, zboże ozime lub uprawę jarą. | Dobieraj odmiany także pod kątem organizacji zmianowania. Wczesny zbiór daje więcej możliwości przygotowania stanowiska i wykonania siewu w optymalnym terminie. |
| Rzepak ozimy | Nie powinien wracać na to samo pole częściej niż co 3-4 lata. Zbyt krótka przerwa sprzyja kumulacji chorób, w tym suchej zgnilizny kapustnych, werticiliozy czy zgnilizny twardzikowej. | Uwzględnij również rośliny kapustowate w międzyplonach - mogą zwiększać ryzyko kiły kapusty i nie powinny „skracać” przerwy dla rzepaku. |
| Burak cukrowy | Jest bardzo dobrym przedplonem dla zbóż. | Po buraku można skutecznie planować uprawę zbóż, pamiętając o odpowiednim przygotowaniu gleby i terminie siewu. |
| Ziemniak | Dobrymi przedplonami dla ziemniaka są zboża i rośliny strączkowe. Powrót ziemniaka na to samo pole powinien następować co 3-4 lata. | W zmianowaniu warto wykorzystać strączkowe przed ziemniakiem, a samą uprawę ziemniaka rozdzielać innymi gatunkami, aby ograniczać ryzyko chorób. |
| Rośliny strączkowe grubonasienne | Są dobrym przedplonem dla zbóż, pozostawiają azot w glebie, poprawiają jej aktywność biologiczną i przerywają monokulturę zbożową. | To jeden z najcenniejszych elementów płodozmianu z dużym udziałem zbóż - wspiera stanowisko i ogranicza presję typową dla uproszczonego zmianowania. |
| Słonecznik | Dobrymi przedplonami są zboża i strączkowe. Słonecznik jest z kolei dobrym przedplonem dla zbóż i roślin okopowych, ale nie powinien wracać na to samo pole częściej niż co 4-5 lat. | Planując słonecznik, trzeba uwzględnić ryzyko chorób, zwłaszcza zgnilizny twardzikowej, wspólnej także dla rzepaku i soi. |
Choroby płodozmianowe
Częsta uprawa roślin tego samego gatunku lub zaliczanych do tej samej rodziny (np. zboża po zbożach) może prowadzić do kompensacji chwastów, chorób i szkodników. Prowadzi to do spadku poziomu plonowania pomimo utrzymania poziomu stosowania środków ochrony roślin. Takie zjawisko wynika z niewłaściwego następstwa roślin w danym stanowisku.
Duży udział zbóż w płodozmianie
Zbyt częsta uprawa roślin atakowanych przez te same patogeny sukcesywnie zwiększa ich presję. Dlatego w płodozmianie, w którym dominują zboża, w tym kukurydza, należy spodziewać się zwiększonej presji chorób powodowanych przez grzyby z rodzaju Fusarium oraz zgorzeli podstawy źdźbła i łamliwości podstawy źdźbła.
Choroby w rzepaku
Wielu plantatorów rzepaku ozimego przekonało się, że zbyt częsta jego uprawa na danym polu sprzyja nagromadzeniu chorób powodowanych przez grzyby (werticilioza, cylindrosporioza, sucha zgnilizna kapustnych, zgnilizna twardzikowa).
Dodatkowo uprawa rzepaku i innych roślin z rodziny kapustowatych, między innymi w poplonie, sprzyja występowaniu kiły kapusty. Jest ona doskonałym przykładem choroby płodozmianowej, której nie można zwalczać metodami chemicznymi i należy korzystać z doboru odmian.
Rosnąca presja jednej choroby w różnych gatunkach
Układając płodozmian, warto wziąć pod uwagę również możliwość powodowania choroby przez jednego sprawcę w różnych gatunkach roślin uprawnych. Doskonałym przykładem jest grzyb Sclerotinia sclerotiorum atakujący dużą liczbę gatunków roślin dziko rosnących i uprawnych, w tym soję, rzepak, słonecznik oraz warzywa.
Zmęczenie gleby w wadliwym płodozmianie
Uprawa tego samego gatunku (monokultura) lub roślin z tej samej grupy (zboża kłosowe) prowadzi do jednokierunkowego wykorzystania zasobów glebowych oraz powtarzającego się wpływu na glebę poprzez brak zmiany zasięgu systemu korzeniowego.
Efektem tego jest zmęczenie gleby, które objawia się poprzez:
- obniżenie aktywności mikrobiologicznej
- pogorszenie właściwości fizycznych i chemicznych gleby
- nagromadzenie szkodliwych związków chemicznych, np. pochodzących z rozkładu resztek pożniwnych
- obniżenie zasobności gleby w składniki pokarmowe
- spadek zawartości materii organicznej w glebie
Płodozmian to następstwo roślin uprawnych jest jedną z ważniejszych metod niechemicznych ograniczania presji chorób, szkodników i chwastów. Prace badawcze oraz praktyka rolnicza wskazują, że dobrze ułożone zmianowanie roślin uprawnych pozwala na wzrost żyzności gleby i zwiększenie stabilności plonowania przy zachowanym poziomie agrotechniki.
Marcin Kaczmarek
Dział Doradztwa i Rozwoju
