Odporność chwościka na fungicydy. Jak budować skuteczną strategię ochrony?

Chwościk buraka to jedna z najważniejszych chorób liści w uprawie buraka cukrowego. W sprzyjających warunkach może rozwijać się bardzo szybko, ograniczać powierzchnię asymilacyjną liści i negatywnie wpływać na plon oraz jakość korzeni.

Problem polega na tym, że każdy zabieg fungicydowy działa na populację patogenów jak sito selekcyjne. Osobniki wrażliwe zostają ograniczone, ale te, które posiadają cechy pozwalające im przetrwać kontakt z daną substancją lub mechanizmem działania, pozostają w populacji. Im częściej wykorzystujemy ten sam mechanizm działania, tym jest większe ryzyko, że udział takich osobników będzie wzrastał.

To nie jest wyłącznie teoria. Problemy ze spadkiem wrażliwości chwościka na wybrane grupy fungicydów obserwowano w Polsce już w latach 2003–2004. W przypadku strobiluryn potwierdzano występowanie mutacji odpowiadającej za odporność patogena. W kolejnych grupach chemicznych również obserwuje się spadek wrażliwości oraz ryzyko odporności krzyżowej.

Skuteczna ochrona fungicydowa na chwościk nie powinna polegać wyłącznie na zwalczaniu choroby po jej wystąpieniu. Coraz większe znaczenie ma ograniczanie presji infekcyjnej i budowanie kilku niezależnych barier ochronnych.

Nowoczesna strategia antyodpornościowa powinna obejmować:

• prawidłowy płodozmian,
• dobór odmian tolerancyjnych lub odpornych,
• monitoring plantacji
• właściwy termin zabiegu
• rotację mechanizmów działania fungicydów
• wykorzystanie rozwiązań biologicznych
• wzmacnianie naturalnych barier roślin
• stosowanie produktów działających wielopunktowo
• poprawę jakości pokrycia roślin cieczą roboczą

Największy błąd to traktowanie ochrony jako jednego zabiegu interwencyjnego. W praktyce skuteczność buduje się wcześniej — przez decyzje agrotechniczne, systematyczną lustrację i odpowiedzialne zarządzanie programem ochrony.

Jednym z podstawowych elementów strategii jest płodozmian. Porażone resztki pożniwne mogą przyspieszać pojawienie się infekcji w kolejnych latach nawet o kilka tygodni. To oznacza, że stanowisko po buraku lub sąsiedztwo plantacji z poprzedniego sezonu może zwiększać presję choroby.

Zaleca się co najmniej czteroletnią przerwę w uprawie buraka na tym samym polu. Warto również unikać lokalizowania nowych plantacji bezpośrednio przy polach, na których burak był uprawiany w poprzednim sezonie, zwłaszcza jeśli występowało silne porażenie chwościkiem.

Dobór odmiany ma duże znaczenie, ale warto jasno podkreślić: odmiana tolerancyjna lub odporna nie oznacza braku konieczności ochrony.

Genetyka może spowolnić rozwój choroby, ograniczyć jej presję i „kupić czas” na skuteczną reakcję. Nie daje jednak pełnej gwarancji, że chwościk nie pojawi się na plantacji. Przy silnej presji choroby sama odmiana nie wystarczy.

Dlatego odmiany o podwyższonej tolerancji powinny być traktowane jako jeden z elementów strategii, a nie jako zamiennik lustracji, zabiegów ochronnych i rotacji mechanizmów działania.

W integrowanej ochronie buraka coraz większego znaczenia nabierają rozwiązania biologiczne. W doświadczeniach wykazywano możliwość ograniczania rozwoju chwościka przy wykorzystaniu bakterii z rodzaju Bacillus oraz substancji aktywujących naturalne mechanizmy obronne roślin np. ProBeet WG.

Takie rozwiązania nie działają jak klasyczny fungicyd. Nie uderzają w jeden konkretny punkt metabolizmu patogena, ale wspierają naturalną odporność rośliny i pomagają ograniczać presję choroby.

W ten kierunek wpisują się preparaty biologiczne ukierunkowane na ograniczanie chwościka buraka. Należy je traktować, jako uzupełnienie programu ochrony o kolejny mechanizm działania i dołożenie kolejnej warstwy zabezpieczenia plantacji.

Kolejnym elementem strategii jest wzmacnianie fizycznej odporności tkanek. Wapń odpowiada m.in. za stabilność ścian komórkowych i integralność tkanek, natomiast krzem może odkładać się w ścianach komórkowych, wzmacniając je mechanicznie.

W praktyce oznacza to, że patogenowi trudniej wniknąć do tkanki i rozwijać się wewnątrz rośliny. Im silniejsza bariera mechaniczna i lepsza kondycja roślin, tym mniejsza presja choroby i większa szansa na utrzymanie zdrowego aparatu liściowego.

Rozwiązania oparte na krzemie i wapniu (np. Barrier Si-Ca) mogą być wartościowym uzupełnieniem programów ochronnych, szczególnie tam, gdzie celem jest ograniczanie skutków stresu i wspieranie naturalnej odporności roślin.

Ważnym elementem nowoczesnej ochrony są także rozwiązania działające wielopunktowo. W tym kontekście szczególne znaczenie ma miedź.

Klasyczne fungicydy bardzo często oddziałują na jeden konkretny proces w komórce patogena. Miedź działa inaczej — może wpływać na wiele procesów jednocześnie. Dzięki temu patogenom znacznie trudniej wykształcić odporność na taki wielopunktowy mechanizm działania.

Z tego powodu rozwiązania oparte na miedzi mogą być ważnym elementem zrównoważonej strategii antyodpornościowej. Szczególnie wtedy, gdy są włączane do programu ochrony jako uzupełnienie rotacji mechanizmów działania i element ograniczający presję odporności np. miedź systemiczna - IonBlue.

Nawet najlepszy program ochrony nie zadziała optymalnie, jeśli zabieg zostanie wykonany w złych warunkach lub ciecz robocza nie pokryje odpowiednio roślin. W ochronie buraka przed chwościkiem duże znaczenie mają:

• równomierne pokrycie liści

• dobra przyczepność cieczy roboczej

• ograniczenie spływania kropli

• właściwe wnikanie substancji czynnych

• odpowiedni dobór terminu zabiegu

• prawidłowe warunki aplikacji

To szczególnie ważne w przypadku dużej masy liściowej buraka. Substancja czynna musi trafić tam, gdzie jest potrzebna. Jeśli krople zbyt szybko spłyną z powierzchni liścia lub pokrycie będzie nierównomierne, skuteczność całego programu może być ograniczona.

Skuteczna ochrona buraka cukrowego przed chwościkiem powinna łączyć kilka niezależnych działań. Nie wystarczy oprzeć się na jednym produkcie, jednej grupie chemicznej czy powtarzanym co roku schemacie.

Najlepsze efekty daje połączenie:

• agrotechniki
• płodozmianu
• odmian tolerancyjnych
• regularnego monitoringu
• odpowiedzialnego zarządzania fungicydami
• rotacji mechanizmów działania
• rozwiązań biologicznych
• wsparcia naturalnej odporności roślin
• produktów działających wielopunktowo
• wysokiej jakości wykonania zabiegu

Dopiero takie podejście pozwala ograniczać presję chwościka nie tylko w danym sezonie, ale również w kolejnych latach.